Lirik Deneme: Sınır Tanımayan Yazı

Yaratıcı kurgusal olmayan yazılar ve kişisel denemelerin son dönemdeki yükselişi, deneme ve lirik şiir arasında gidip gelen büyüleyici bir alt tür ortaya çıkardı. Bu şiirsel denemeler veya deneme tarzı şiirler, bilgi aktarımından ziyade sanatsallığa öncelik veriyor.

Lirik deneme terimi, Deborah Tall ve John D’Agata tarafından 1997 yılında Seneca Review’da ortaya atılmıştır. Tall ve D’Agata, “bu yoğun ve şekilli formun, deneme ile lirik şiir arasında bir köprü kurduğunu, anlatı çizgisini, söylemsel mantığı ve ikna sanatını terk ederek kendine özgü bir meditasyona yöneldiğini” yazmaktadır. Bu şekilde, lirik deneme tek bir imge veya fikrin etrafında dönerek kendi için doğru sarmal bir şekilde ilerler, konusunu av gibi takip eder, ancak asla sadece açıklamak veya itiraf etmekle yetinmez. Judith Kitchen, 2007 tarihli “Duvarı Onarmak” adlı denemesinde şöyle yazıyor: “Lirik deneme yazarının görevi, gerçeğin veznini bulmak, duygusal enstrümanı çalmak, sezgisel ve içsel olanı icra etmek, ancak tüm bunları gerçeğin müziğine hizmet etmek için yapmaktır. Hayali bir gerçeklik olsa bile. Amaç, aratmaktır, ortaya çıkarmak değil.” Müzikal lirik deneme, “yalancı değil, lir”dir.

Adından da anlaşılacağı gibi lirik deneme, şiir, deneme ve genellikle anı özelliklerini birleştiren edebi bir melezdir. Son on yılda daha popüler hale gelen yaratıcı kurgusal olmayan bir yazı biçimidir. Şiirin zengin mecazi dilini ve müzikalitesini, denemenin uzun biçimli odak noktasıyla birleştirir. Biçimselliği ve ritmik üslubu bakımından şiire benzer, ancak aynı zamanda denemenin unsurlarından da yararlanarak, belirli bir konuyu uzun uzadıya ele almak için anlatı kullanır. Bu yazı biçimini bu kadar özgün kılan şey, dil kullanımına dikkat çekmesidir. Şiirler gibi, lirik denemeler de seçtikleri kelimelerle belirli etkiler yaratır ve şiirde olduğu gibi yoğunlaştırılmış bir yapıya sahiptir; mümkün olduğunca az kelimeyle karmaşıklığı ve derinliği iletmeyi amaçlar. 

Lirik denemeler herhangi bir konu hakkında olabilir. Birçok lirik deneme, felsefe, sanat, kültür, tarih, güzellik, politika ve doğa gibi konuları veya bu konuların bir karışımını ele alır. Genellikle bir kişi, yer veya nesnenin bir dizi imgesine odaklanırlar ve çok duyusal ayrıntılar kullanarak okuyucuda duygu uyandırmayı amaçlarlar. Genellikle samimi bir sesle, birinci şahıs ağzından, konuşma tarzında ve gayriresmî bir üslupla yazılır. Çoğu zaman anı niteliğindedirler, ancak olmak zorunda değillerdir.  Kesin veya sonuçlandırıcı olmaktan ziyade daha çok önerici ve keşif niteliğindedir. Denemelerin daha uzun biçimini alsa da, kronolojik veya mantıksal bir sırayla gelişen tek bir olaydan oluşan bir anlatı şeklinde düzenlenmezler. Bunun yerine, yazar genellikle daha gevşek ve daha oyunbaz bir şekilde mecazi dil ve şiirsel teknikler kullanarak bir dizi parçalı imge yaratır. Bazı lirik deneme yazarları yazılarında araştırma ve gerçeklerden yararlanır.

Şiirler gibi, lirik denemeler de genellikle boş alanı yaratıcı bir şekilde kullanır. Metin, normal düzyazıda bulacağınız tipik paragraf yapısına uymak yerine, parçalar halinde, madde işaretleri şeklinde ve sayfanın yalnızca belirli bölümlerinde gösterilebilir. Yazının bölümlerini yeni şekillerde çerçevelemek için yıldız işaretleri, çift boşluklar ve sayılar içerebilir. Bazen, kelimelere bir şekilde anlam katan çizimler, belgeler fotoğraflar veya diğer görseller de içerirler. Şiirde olduğu gibi, lirik denemeleri okumak da yoğun bir deneyim olabilir. 

Okuyucu, anlatı ve olay örgüsüne dalmak yerine, yapıya ve biçime dalar ve dilin nasıl değiştiğini sürekli hatırlatır. Lirik denemeler oyunbazdır. Bu nedenle, zekâlarıyla sizi şaşırtabilir ve memnun edebilirler. Biçime olan bağımlılıkları bakımından benzersizdir. 

İki tür lirik deneme biçimi vardır: Hazır biçim ve icat edilmiş biçim. Hazır biçim, denemenin anlamını ortaya çıkarmak için dipnotlar, dizinler veya mektuplar gibi dış bir çerçevenin biçimini ödünç alır. İcat edilmiş biçim ise yazarın denemeyi daha iyi iletmek için yarattığı herhangi bir şekil ve organizasyonu alabilir. Bazı lirik denemeler, Anne Carson’ın üçlü ve dörtlük dizeler halinde düzenlenmiş ve sıralanmış “Cam Denemesi” gibi şiirsel biçimler alır. 

Lirik deneme, genellikle Lia Purpura’nın “kesinliğin aksine geçici cevaplar” olarak adlandırdığı şeyleri içeren herhangi bir tema veya konuyu ele alabilir. Argümanlar içerebilir, ancak tipik olarak yıkıcı veya yıkıcı bir şekilde savunulan argümanlar. Genellikle araştırmaya ve referanslara dayanır. Araştırma yöntemleri ve içerikleri bakımından disiplinler arası olabilir. Kısıtlayıcı bir biçimin olmaması nedeniyle genellikle konuşma tarzında sapmalardan oluşur. Bazı lirik denemeler, Maggie Nelson’ın Bluets’i gibi kısa öyküler içerir

Lirik denemelerde çok seslilik ve dil değiştirme önemli bir rol oynar. Her iki teknik de lirik denemenin ya çok kişisel olmasını ya da daha nesnel bir ton almasını sağlar. Bunun bir örneği, kitabın yayıncısının hem şiir hem de yaratıcı kurgusal olmayan eser olarak sınıflandırdığı ve sıklıkla lirik denemeler eseri olarak anılan Claudia Rankine’nin Citizen: An American Lyric adlı eserinde bulunur. Rankine, son derece kişisel, günlük tarzındaki dil ile resmi, akademik dilin yanı sıra çeşitli diğer dil türleri arasında da dil değiştirir. Biçim ve hareket açısından katı bir disipline sahip olmak, konumlandırmasında formülsel olmak ( beş paragraflık bir deneme gibi)  yerine, hareketinde daha organiktir ve anlama arayışını göstermek için diğer türlerden ve sanat biçimlerinden araçlar ve teknikler ödünç almakta özgürdür.  

Bazı özellikleri:

1-Biçimle denemeler: Doğrusal, mantıksal sıralamanın dışlanması, kronolojik sıra dışında temalara göre düzenleme. Damıtılmış dil, şiirsel imgeler ve ritmik cümlelerin kullanımı. Parçalar ve boşluk kullanımı, bölüm başlıkları ve sayılar,  mozaikler halinde bir araya getirilmiş parçalar veya örgüler halinde dokunmuş anlatı dizileriyle şekillenme. Bir hikâye anlatmak için diğer beklenmedik biçimleri kullanma (gizleme). Akıcı anlatı geçişlerinin eksikliği, hareket, çağrışımsal sıçramaları içerir.

2- Çıkarım gücünü kullanır, anlatıcının düşüncesini tamamlamak için okuyucunun sezgisine daha aktif bir şekilde güvenir.

3- Ana sanat unsuru, dil ve imgelerin yan yana getirilmesidir veya aralarındaki çağrışımsal sıçramalardır.

Bir lirik denemeyi eleştirmek için şu sorular sorulabilir:

- Denemenin görsel ve ritmik olarak estetik çekiciliği nedir? 

- Yazıdaki imgeler işe yarıyor mu?

- İmge ve dilin yan yana getirilmesi yankı uyandırıyor mu? Zıtlıklar titreşiyor mu?

- Okuyucu, bölümler arasındaki organizasyonu ve çağrışımsal sıçramaları takip edebiliyor mu?

- İçerik en iyi lirik biçimde mi ele alınıyor, yoksa yapı “yapmacık” mı görünüyor?

- Okuyucu denemenin ne hakkında olduğunu anlayabiliyor mu? Hangi sorun veya sorunları ele alıyor?

- Okuyucu kafası karışmış mı kalıyor, yoksa deneme okuyucuyu yeni bir şey düşünmeye veya değerlendirmeye mi zorluyor?

Yazar Sean Glatch’a göre edebi kurgu dışı metinlerde, lirik deneme kadar karmaşık bir biçim yoktur. Lirik denemeler, otobiyografinin konusu şiirin mecazi araçları ve dilin müzikalitesiyle birleştirerek, şiirin ve yaratıcı kurgu dışı metinlerin unsurlarını karmaşık ve deneysel yollarla inceler. Hem şairler hem de yaratıcı kurgusal olmayan yazarlar için lirik denemeler, deneysellik ve dil kullanımı açısından altın standarttır, ancak bu biçimi ustaca kullanmak çok fazla pratik gerektirir. Lirik deneme için, denemek denemek denemek dışında pek fazla kural yoktur. Aslında lirik denemelerin hepsini birleştiren çok az şey vardır. Çünkü bunlar son derece deneyseldir. Ayrıca tanımlanmaları da biraz zordur. Özellikle lirik deneme ile düzyazı şiir arasındaki çizgi çok belirsizdir. Özünde lirik denemenin belirli bir biçimi yoktur. Bunun yerine biçim ve dil, yalnızca yazmak istediğiniz anlatı tarafından yönlendirilerek birbirinin yerine denenir.

Düzyazıdan Farkı: Geniş anlamda düzyazı şiir, paragraflar halinde yazılmış bir şiirdir. Geleneksel şiirden farklı olarak, düzyazı şiirde satır sonları kullanılmaz, satır sonları sadece sayfanın sonunda yer alır. Bununla birlikte şiirin tüm taktikleri düzyazı şairinin araç setinde mevcuttur ve düzyazı şiirde, örneğin düzyazı sonesi yazmak gibi şiir biçimleriyle bile oynayabilirsiniz.

Lirik denemeler, genellikle daha uzundur, düzyazı şiirler ise nadiren bir sayfayı geçer. Bazı lirik denemeler 20 sayfadan daha uzundur. Bir paragraf düzyazı, sonraki paragraf şiir olabilir. Lirik deneme dizin, rüyalar, kamusal işaretler veya diğer medya ve metin türleri gibi biçimlerle daha fazla oynayabilir. Düzyazı şiirler genellikle daha çok bilinç akışı tarzındadır. Şair genellikle bilincinin akışını sayfaya yansıtır.  Lirik deneme yazarları da bunu yapabilir, ancak genellikle açıkça belirtilmese veya fark edilmese bile, eseri düzenleyen daha geniş bir anlatı vardır.

Düzyazı ile Benzerlik: Dil, müzikalite ve belirsizliğe vurgu yapılıyor. Nesnel anlamın reddi ve argümanlar ortaya koyma arzusu, engellenmemiş bir fikir akışı, somut ve açık ifadelerden ziyade düşüncelerde ve dilde ima yoluyla sunulan anlam, şaşırtıcı veya beklenmedik yan yana getirmeler, dil ve biçimle yaratıcılık ve oyun. Kısacası bir eserin lirik deneme mi yoksa düzyazı şiir mi olduğuna karar vermek genellikle yazara kalmıştır.

Lirik deneme, ayrıntılı açıklama yapmaz. Sadece değinebilir. Boşluklara dayanır. Kapsamlı olmaktan ziyade düşündürücüdür. Çağrışım yoluyla ilerleyebilir. İmgeler veya çağrışımlar yoluyla bir düşünce yolundan diğerine atlayabilir, yan yana getirme veya dolambaçlı şiirsel mantık yoluyla ilerleyebilir. Genellikle düzyazı şiir gibi kısa, özlü ve etkileyicidir. Ancak amacına hizmet ettiğinde diğer türlerden de yararlanarak dolanabilir; yeniden birleştirici bir şekilde, kurgu, drama, gazetecilik, şarkı ve film tekniklerinden örnekler alabilir.

Randon Billings Noble, A Harp in the Stars: An Anthology of Lyric Essays adlı eserinin girişinde lirik denemeyi ana hatlarıyla tanımlamaya çalışır. Noble, lirik denemeyi “beklenmedik bir şekilde bir fikri araştıran / öngören/ işaret eden, görünür/ öne çıkan/ alışılmadık bir yapıya sahip bir yazı parçası” olarak tanımlar. Ardından Noble, sayı, başlık veya boşluk yoluyla bölümlere ayrılan bölümlü deneme ve dokunmuş, tekrarlanan temalara sahip örgülü deneme de dâhil olmak üzere, lirik denemenin bazı güncel biçimlerine işaret eder.

Mary Heather Noble’a göre ise, lirik deneme keşfe ve denemeye açıktır. Ve otantik bir anlatı sesinin keşfedilmesine olanak tanır. Lirik deneme geleneksel deneme türünden ve onun anlatısal karşılığı olan kişisel denemeden üç açıdan ayrışır. Şiir gibi, lirik deneme de ritmi ve sesi geliştirmiş olabilir. Ayrıca anlatı yapılarından uzaklaşır. Ve bunun yerine temalar etrafında döner. Lirik deneme kavramlar arasında sezgisel olarak geçiş yapabilir. 

Bu şekilde lirik deneme şarkı söyler, daireler çizer ve sıçrar. Söz dizimi, dilin kelime öbekleri cümleler ve paragraflar halinde gruplandırılması olarak tanımlanabilir. Söz dizimi anlam yaratan “esnek bir hesaplama”dır. Lirik denemede söz dizimi geniş bir ritim ve şarkıdan oluşan sesli bir manzara ortaya çıkarır. İnsan beyni söz dizimini “bilinçli farkındalık penceresinin dışında” işler. Söz dizimini işleyen beyin bölgeleri müziği işleyen bölgelere bitişik olduğundan okuyucu lirik dilin müziğini anında deneyimler. Okuyucunun kalbine ulaşmanın en kesin yolu kulaktan geçer. Şairin kelime seçimi ve düzenlemesiyle mizah, acı, histeri ve öfke gibi tüm etkiler belirtebilir veya elde edebilir. Okuyucu lirik denemenin bulutuyla karşılaştığında, anında müziğini mırıldanmasını, elektriksel uğultusunu deneyimler. Lirik denemenin mistik gücü okuyucuyu kendi dalgasına sürükler. Lirik deneme okuyucu olur, okuyucu şarkı olur. Lirik şiir gibi lirik deneme de sizi içine çeker. Ta ki siz onun içinde yaşayana kadar. Başka bir deyişle, bir deneme sadece müzikal dili nedeniyle lirik değildir. Doğrusal bir anlatı oluşturmak yerine, lirik deneme bir imge veya temayı çevreleyerek okuyucuyu içine alır. Lirik denemeler, şiirsel bir niteliğe sahip olmaya dayanır. Bir şiir gibi yapılandırılırlar ve çağrışımsal sıçramalar yoluyla anlam ve mana yaratırlar. Söz dizimi ses odaklıdır ve lirik denemenin müzikal bir anlam kazanmasını sağlar. Lirik deneme gerçeğin değişen manzarasını yansıtır. Katı gerçeklerle sınırlı olmayan, ancak değişen zaman ve mekân bulutunda kucaklanan bir gerçeğin kabulü. Lirik deneme bir tefekkür anını yakalayarak, insan ruhunun hareketini yakalar. Bu, lirik denemenin dünyaya armağanıdır. ( Lirik deneme, geçici tefekkür anını şiirsel bir dille dondurur ve kayıt altına alır. Özetle lirik deneme sadece bilgi veren düz bir yazı değil; yazarın iç dünyasında o an tecrübe ettiği derin düşünce anını şiirsel bir dille anlatarak, okura o ruhsal dönüşümü ve düşünce hareketini hissettirmeyi amaçlar.)

Lirik deneme, yaratıcı kurgusal olmayan anlatımı aktarmak için birçok şiirsel araç kullanır. Bu araçlar (ancak mutlaka olması gerekmez) otobiyografi, mecazi dil ve bir çok şairin kullandığı ses teknikleri içerebilir. Bir noktada düzyazı paragraflarla yazılabilir ve başka bir noktada şiirsel kıtalara geçilebilir, ardından tekrar düzyazı şiirlere, dizinlere ( örnek: akrostiş, anagramatik şiir, balad, somut şiirler gibi) veya diğer birçok yazım tekniğine dönebilir. Örgülü deneme ve / veya parçalı deneme unsurlarını kullanabilen oldukça deneysel bir biçimdir. Lirik deneme geleneksel kişisel denemeye göre daha ilginç ve sanatsal yazım araçları kullanmayı gerektirir. Bunlar arasında metafor, aliterasyon, sembolizm, tekrar ve diğer ses ve imge araçları yer alabilir. Birçok açıdan, lirik deneme maceracı bir ruh gerektirir. Bu yaratıcı kurgusal olmayan metinlerin yazarları, kendilerini zorlamaya ve risk almaya isteklidirler; aynı zamanda onları yeni bir yere kadar takip edecek kadar cesur okuyucuların olacağına da güvenirler. 

Lirik deneme, yoğunluğu ve biçimliliği, fikirlerin damıtılması ve dilin müzikalitesi bakımından şiirden izler taşır. Ağırlığı, gerçeklerle yüzleşme arzusu ve gerçeğe olan bağlılığını hayal gücüne dayalı biçime olan tutkusuyla birleştirmesi bakımından da denemeden izler taşır.

Lirik denemeler genellikle aşağıdaki teknik ve özelliklerden bazılarını içerir:

Şiirsel dil - aliterasyon, asonans ve iç kafiye.

Mecaz dil - metaforlar ve benzetmeler.

Samimi bir ses ve üslup - birinci şahıs ağzından, sohbet havasında ve dostane bir tarzda

İmgelem - insanlar, yerler, şeyler, nesneler ve fikirlerle ilgili duyusal imgeler.

Çeşitlilik - çeşitli cümle stilleri ve kalıpları.

Okuyucunun cevaplaması için yöneltilen sorular.

Yan yana getirme ve çelişki.

Ritim veya ritmik düzyazı.

Metin yaratıcı sunumu -  metnin bölümlere ayrılmış veya vurgulanmış şekilde, boşluklar, yıldız işaretleri, alt başlıklar vb. kullanılarak gösterilmesi.

Sonuçsuz bitiş - genellikle denemede ortaya atılan soruları yanıtlamadan sona erer.

Bazı Yazarların Lirik Deneme Hakkındaki Görüşleri

“Türlerin iç içe geçesi nedeniyle, lirik deneme genellikle parçalar halinde birikir, mozaik gibi şekillenir; önemi ancak geriye çekilip bütünüyle bakıldığında görülebilir. Anlattığı öyküler metafordan ibaret olabilir ya da öyküsüz olarak, doruk noktası olmadan, özetlenebilir bir tema olmadan, tek bir imge veya fikrin özü etrafında dönerek kendi içine kapanabilir. Lirik deneme, avını takip eder gibi konusunu izler, ancak asla sadece açıklamak veya itiraf etmekle yetinmez. Kendi derinlemesine incelemesinin dansı arayıcılığıyla aydınlatır.” –Deborah Tall

"Denemenin özgün anlamına, yani bir test veya arayış, anlam çıkarma girişimi olarak algılanmasına sadık kalan lirik deneme fikir, durum ve dilin iç içe geçmiş ağları arasında keşfedilmemiş bir yola koyulur; önceden bilinen bir sonucu olmayan, yazarı hala sorgulamaya itebilecek bir arayıştır. Düşünceli olsa da, deneyim parçalarını sindirilmemiş ve örtük bırakır, okuyucunun katılımcı yorumuna davet eder. Duyduğumuz ve girdiğimiz bir mahremiyetten konuşan sesi, kişisel denemede beklediğimiz samimiyete sahiptir. Ancak lirik denemede ses genellikle daha çekingen,  neredeyse utangaçtır, abartısızlık yoluyla okuyucuya yaptığı iltifatın farkındadır.” –Deborah Tall

“Dünyanın müziğini yaratmanın yeni bir yolunu bulmak için, esnekliği, yaratıcılığı, anlık etkisi, karmaşıklığı ve şiirsel dil kullanımıyla lirik denemeye yöneliyoruz. Ancak bu yazarlarla birlikte sanatsal bir risk almaya, bazen baş döndürücü, dolambaçlı yollarında dengemizi korumaya istekli olmalıyız. Anne Carson, lirik üzerine yazdığı “Neden Uyuyanlar Arasında Yalnız Uyandım” adlı denemesinde Paul Celan’dan alıntı yapıyor. Şiir hakkında söyledikleri, lirik deneme için de söylenebilir: Şiir kendi sınırında yerini koruyor… Şiir yalnız. Yalnız ve yolda. Yazarı onunla birlikte kalıyor. Okuyucu bu sınırlarda yürümeye istekliyse, bulunacak yeni dünyalar var.” Deborah Tall

“Zamanın içinde, yüzyıllarca süren bir bükülmeyi hayal edin; yazarlar dolunay gecelerinde burada toplanırlar. Yıllar sonra Henry David Thoreau ve Sylvia Plath soyundan gelen lirik deneme -yarı düzyazı yarı şiir- bol tunikler giyer, saçlarını alışılmışın biraz üzerinde uzun bırakır ve günlerini ormanlarda ve çayırlarda dolaşarak, hayat ve aşk için metaforlar düşünerek geçirir. Gecelerini yumuşak çimenlerde uzanıp takımyıldızlara bakarak geçirir; komşuları ise çitin üzerinden dedikodu yapar ve onun görünürdeki disiplinsizliğine dillerini şaklatırlar. Bu sıradan gözlemciler, lirik denemenin çimenlerde labirentin aslında karmaşık bir yol olduğunu asla fark etmezler. Lirik denemenin gezintilerinin özenle hazırlanmış bir sınır olduğunu asla fark etmezler.” - Diana Wilson

“Tıpkı kurgusal ‘vahşi çocuğumuz’ gibi, şiir ve düzyazının bir ürünü olan edebi lirik deneme, çoğu zaman yanlış anlaşılır. Kendi kendine yeten, gelişigüzel, hiçbir yere varmayan, birbirinden kopuk düşünce ve cümlelerden oluşan bir koleksiyon olarak kabul edilir. Ancak lirik denemelerin dikkatli bir incelemesi, hem şiirde hem de düzyazı da kök salmış çok sayıda bağlantı ve yapı ortaya çıkaracaktır; mitoloji, yansıma, ironi, tekrar, sarmal bakış açısı, listeler, duyusal ayrıntılar; parçalanmış imgeleri örgülü, keşiş yengeç, kolaj ve ağıt yapılarında bir araya getirerek görünürdeki edebi kaosa düzen getirir ve lirik deneme yazarlarına duygusal bir mesaj, sayfadan fırlayana kadar şiirsel düzyazıyı zorlama ve dürtme özgürlüğü verir.” - Diana Wilson

“Özetle; lirik deneme, nesnel ve öznel materyalin yan yana getirilmesinin gerilimini önemser. Lirik deneme, bilgi aktarmadaki değerine eşit veya ondan daha fazla bir şekilde, dili bir etkileşim aracı olarak vurgular. Lirik deneme tartışmaya veya geleneksel sonuca odaklanmaz. Peki, neden lirik denemeye yönelmeliyiz? Pragmatik düzeyde, lirik denemenin avantajlı olabileceği bazı durumlar şunlardır:

- Deneme, yazarın güçsüz kaldığı bir olayı konu alır. Lirik hareketler, özellikle parçalanma ve edilgen çatı, sayfada eylemsizlik eksikliğini ortaya koyar.

- Yazar geleneksel “hikâye”nin temel yönleri için kaynaklara erişemez. Lirik hareketler, özellikle litani ve uyarıcı gerçek, bu sorunlu boşlukları kapatır.

-Dil ve imgeler, eserin itici gücüdür ve geleneksel anlatıyı feda eden bilinç akışı gözlemi, gidilecek tek yoldur.”- Sandra Beasley

“Öznel bilinç içerse de, lirik deneme, yazarın kişisel deneyimini anlatmak gibi temel bir amacı olmadığı için kişisel veya anı denemesinden farklıdır. Deneyim yerine, lirik deneme öncelikle fikirler veya sorgulamalarla ilgilenir ve bu ona kişisel denemede genellikle ön plana çıkarılmayan entelektüel bir etkileşim yönü kazandırır. Gerilim, bu tür bir etkileşimin şiirsel, öznel bir duyarlılıkla harmanlanmasıyla ortaya çıkar.” Laura Tetreault

“ Lirik deneme yazmak, yazara anı, biyografi, şiir ve kişisel deneme havuzunda deneysel unsurlarla harmanlanmış bir eğlence sunar. Kafa karıştırıcı mı geliyor? Öyle olabilir. Lirik denemede anlatı bölümlere ayrılabilir, gelişebilir ve boşluklara şiire ve genellikle tekrara doğru ilerleyebilir. Yazarın hayal gücü olasılıklarla patlayabilir. Lirik deneme birden fazla temanın iç içe geçmesi, hikâye ve ima arasında gidip gelen bir dokuma, anlatı biçiminin bükülmesi ve kırık satırlar, boşluk ve tekrar gibi şiirsel araçların eklenmesiyle gelişir. Bu biçim ile kısa öykü veya düzyazı şiir arasında bir benzerlik vardır. Bu türde yazar, ne olursa olsun, kendi gerçeğini, benzersiz bir bakış açısını sunmalıdır.” –Kaye Linden

“Burada bir görüntü parçası, orada rastgele bir diyalog parçası, anlatımın içine yerleştirilmiş geleneksel öykünün mantığı tersine çevrilmiş. Anlam yolunda istikrarlı bir ilerlemeyi, tahmin edebilir bir giriş, doruk noktası, ifşa ve sonuç döngüsünü kasıtlı olarak reddediyor; bunun yerine belirsiz bir temaya yönelik imalı, anekdot niteliğinde ve soyut yaklaşımları tercih ediyor. Başka bir deyişle, bir karışım, her şeyden ödünç alıyor, hiçbirine bağlı değil. Ödünç aldığı türlere ihanet etmeyi, en çok değer verdiği geleneklerine kurnazca küçük darbeler indirmeyi seviyor. Gerçeklerin manipülasyonunda yaratıcı kurgu dışı metinlerle alay ediyor; bazen onları “sanat” uğruna yeniden icat ediyor, bazen de onları tekrarlayarak veya bağlamından çıkararak nesnel gerçeklik iddialarını altüst ediyor. Bu yanlışları, bu çarpıtılmış veya değiştirilmiş gerçekleri öykü olarak değil, kuru lirik bir şekilde stilize edilmiş bilgi olarak kullanarak kurguyla alay ediyor.”- Sarah Menkedick

“Lirik deneme tıpkı modern sanat ve çağdaş performans sanatı akımlarının kendi sanatsal ifade biçimlerini geliştirmeye çalıştığı gibi, yaratıcı kurgusal olmayan metinlerin sanatsal deneyimini derinleştirmeyi amaçlayan, bilinçli olarak tasarlanmış bir deneme biçimidir.

Geleneklere meydan okumak ve biçimle oynamak; böylece daha geleneksel bir kişisel denemenin tahmin edilebilir, döngüsel yapısı yerine, lirik deneme yazarının anlatı”şahin”i, gerçeği arayışında farklı ve beklenmedik bir şey yapar. Deborah Tall da yeni melez formun “bilgi aktarımından ziyade sanatsallığa öncelik verdiğini, anlatı çizgisini, söylemsel mantığı ve ikna sanatını bir kenara bırakarak özgün bir meditasyona yöneldiğini” belirtmiştir. 

Bu okuyucunun anlatıcının deneme sürecinin bilinç akışı görünümüne davet edildiği anlamına gelir; yani, yazarın zaten mücadele ettiği konuların kurgusal bir temsiline değil.”- Mary Heather Noble

Lirik deneme konusunda bilinen önemli eserlerden biri Maggie Nelson’ın Bluets adlı eseridir. Bluets, numaralandırılmış bir dizin halinde düzenlenmiş kısa deneme niteliğinde şiirsel paragraflardan oluşuyor. Maggie Nelson’ın ele aldığı konular çok çeşitli ve bunlardan biri de nefesinizi kesecek kadar ilgi çekici ve anlamlı bulduğu mavi renk. Ayrıca acı çekmekle de ilgili. Bir kaza sonucu felç geçiren bir arkadaşından ve zor bir ayrılıktan bahsediyor ve yaşadığı kalp kırıklığını anlatıyor. Bluets yani maviler kitabı Maggie Nelson tarafından 2009 yılında yayımlanmıştır. Bluets, mavi renk üzerine lirik ve felsefi 240 kısa parça aracılığıyla bizi en insani kılan duygusal derinliklere dair şaşırtıcı içgörüyle sayısız okuyucuyu kendine çekmiştir. Bluets, kişisel acıyı ve vizyonun ve sevginin sınırlılıklarını, mavi renk üzerinden yansıtarak lirik, felsefi ve çoğu zaman açık bir şekilde ele alıyor. Bluets, meditatif ve felsefi, kırılgan ve kişisel bir eser. 

Diğer eser Yıldızlarda Bir Arp: Lirik denemeler Antolojisi - A Harp in the Stars: An Anthology of Lyric Essays. Yazar Randon Billings Noble, bu lirik deneme antolojisinin girişinde şöyle yazıyor: “Orpheos ve şarkıları gibi, lirik denemeler de cesur bir şeyler dener. Açıklamadan çok sezgiye dayanırlar. Genellikle anlatıdan çok imge kullanırlar. Cevap vermekten çok soru sorarlar.” Bu derleme dört farklı türün örneklerini sunuyor: Kısa denemeler, bölümlü denemeler, örgülü denemeler, keşiş yengeci denemeleri. Ayrıca, altı farklı yazarın lirik deneme yazma sanatına dair görüşlerini içeren bir bölümle sona eriyor. Türün tanımlanmasının zorluğu göz önüne alındığında, her yazar eserini türler arası geçiş yapan bu tür üzerine kısa bir düşünceyle tamamlıyor ve bu kitabı heyecan verici bir okuma deneyiminin yanı sıra bir referans kitabı haline getiriyor. Noble, “Lirik denemeler bir tür tutku, gelenek karşısında tuhaflığa bağlılık, kafa karışıklığı riskini göze alma isteği ve dışlanmışlık duygusuyla rahatlık gerektirir” diye yazıyor.

Lirik denemelerle ilgili eleştiriler de vardır. Lirik denemelere yönelik en yaygın eleştirilerden biri, bunların öznel ve bencilce olmasıdır. Bazı yazarlar ve okuyucular, lirik denemelerin hiçbir düzene bağlı kalmadan bir araya getirilmiş, birbirinden kopuk düşüncelerden ibaret olduğunu ve hiçbir yere varmadığını düşünmektedir. Bazıları bunları bilinç akışı olarak eleştirirken, bazıları da bu yönüyle beğenmektedir. Lirik denemeleri savunanlar, bunların en heyecan verici ve benzersiz yazı biçimlerinden biri olduğunu düşünmektedir.  Lirik denemelerin parçalı yapısının onları bu kadar ilginç kıldığını belirten yazarlar da vardır. Ancak bu eşsiz yapıyı kutluyorlar, çünkü anlamı aydınlatan da bu yapıdır. Lirik denemeler, yazarlara önemli ve duygusal bir mesaj, sayfadan fışkırana kadar şiirsel düzyazıyı zorlama özgürlüğü tanır. Lirik deneme vahşi ve değişken bir tür olsa da onu kontrol altına alma girişimleri de olmuştur.

Lirik deneme yazarı,  okuyucunun elinden tutarak düşünce yolunda ilerlemek yerine zıt imgelerin veya fikirlerin yan yana getirilmesini kullanarak ipuçları sunar; bu sayede duyguyu aktarır veya bir temayı inceler. Yazar, içeriğin karmaşıklığını iletmek için düzyazısını katmanlarla dokulandırır, farklı konular sunar. Bu, basamak taşlarından yapılmış bir yolda yürümek gibidir; sadece toprakta yürümekten daha eğlencelidir. Lirik deneme hala gerçeği arasa da gerçeğin ne olduğu konusunda giderek daha fazla belirsizlik yaşıyor. Vurgusu, tek bir gerçeği araştırmaktan, birden fazla gerçeği yansıtmaya doğru kaydı. Dünyanın kendisi katlanarak karmaşıklaştı ve evrensel gerçekleri belirlemeyi zorlaştırdı. 

Denemenin özgün anlamına, yani bir test veya arayış, anlam çıkarma girişimi olarak algılanmasına sadık kalan lirik deneme, fikir durum ve dilin iç içe geçmiş ağları arasında keşfedilmemiş bir yola koyulur; önceden bilinen bir sonucu olmayan yazarı hala sorgulamaya itebilecek bir arayıştır. Düşünceli olsa da deneyim parçalarını sindirilmemiş ve örtük bırakır, okuyucunun katılımcı yorumuna davet eder. Duyduğumuz ve girdiğimiz bir mahremiyetten konuşan sesi, kişisel denemede beklediğimiz samimiyete sahiptir. Ancak lirik denemede ses genellikle daha çekingen, neredeyse utangaçtır; abartısızlık yoluyla okuyucuya yaptığı iltifatın farkındadır.

Denemeyi şiire bu kadar yaklaştıran ne oldu? Belki de artık lirik denemeye yöneliyoruz çünkü dünyaya nesnellik efsanesi aracılığıyla, ön kapıdan yaklaşmak daha az mümkün ( ve daha az tatmin edici ) görünüyor. Bir gerçeğin ömrü kısalıyor; benzerlik çoğu zaman gerçeğe yakınlıktan daha açıklayıcı görünüyor. Deneyim bombardımanlarından anlam çıkarmak, şok etmek, heyecanlandırmak, gürültüyü susturmak ve dikkatimizi toplamak için sanatçıya yöneliyoruz. Dünyayı müzikle ifade etmenin yeni bir yolunu bulmak için esnekliği, yaratıcılığı, anlık etkisi, karmaşıklığı ve şiirsel dil kullanımıyla öne çıkarılan lirik denemeye yöneliyoruz.

Şiirsel bir denemenin ilk satırları, okuyucuyu diliyle, yeni fikriyle veya düşünce biçimiyle şaşırtmalıdır. Başlangıç ve son arasındaki noktalar da aynı şekilde şaşırtıcı olmalıdır. Ancak elbette bu, her tür için geçerli olmalıdır. Belki de bazı yönlerden, lirik deneme çeşitli kelime araçlarından birini kullanarak tamamen yeni bir melodi yaratmayı uman, oyunbaz deneysel yaratıcı bir kurgusal olmayan denemeden başka bir şey değildir.

Lirik deneme, tanımı gereği “gerçekçi” yazı kategorisine kolayca uymayacaktır. Genellikle, yaratıcı kurgusal olmayan yazılara atıfta bulunurken “gerçekçi” terminolojisini kullanan piyasalar, anlatı, kurgulanmış ve takip edilebilir bir hikâye ister, ancak lirik deneme sadece oynamak ister. Daha büyük konular, lirik yazılarda ele alınabilir, hatta sıklıkla ele alınır, ancak bu ikincil bir şekilde yapılır. Çok ciddiye almayın, içindeki oyunculuğu arayın; müziği duyun ve dans edin. Lirik deneme güzellik ve belirsizlik manzarasında dolaşıyor. Gelecekte lirik deneme ses ve hareket bakımından belki tanınmaz hale gelerek bir canavara dönüşebilir. O zamana kadar, onun vahşiliğinin, evcilleştirilemeyecek ihtişamının tadını çıkarmaya devem etmek gerekir.

Kuzey Yarımküre’de yaşıyorsanız yaz aylarında, Güney Yarımküre’de yaşıyorsanız kış aylarında bu takımyıldızını (Lyra) görebilirsiniz. Bu lirik deneme için uygun bir metafor gibi geliyor: Yıldızlar orada ama onların şekli zihnimizin onlara yüklediği şeydir.- Randon Billings Noble

Açıklamalar

Örgülü bir deneme, temelde birden fazla ipliği bir araya getirerek tek bir bütün olarak işlev gören bir deneme oluşturması bakımından örgülü saça benzer. Yazarların bu etkiyi yaratmak için birkaç seçeneği vardır. Başarılı bir şekilde yapıldığında oldukça güçlü olabilir.

Deneme yazarları için birçok farklı birleştirme seçeneği mevcuttur. Elbette farklı konuları bir araya getirmek, yazarın (veya okuyucunun) herhangi bir anda hangi konuda olduğunu takip etme olasılığını azaltır. Bu da yazmayı ve okumayı zorlaştırabilir. Ancak bir yazar çeşitli konuları ustaca ele aldığında her bir konunun birbiriyle ilişkisi ve yan yana gelmesi sayesinde, bütün tek tek parçalarının ( veya konularının, tıpkı örülmüş bir halatın tek tek iplerden daha güçlü olması gibi) toplamından daha büyük bir hale gelir.

Parçalı bir deneme zaman zaman bağlantısız gibi görünen daha küçük parçalara bölünmüş bir denemedir. Ancak parçalar bir araya gelerek etkileyici bir bütün oluşturur. Bir bakıma, anlatı mozaiğine benzer. Parçalı bir denemedeki parçalar, kronoloji, üslup, anlam ve bir yazarın hayal edebileceği diğer her türlü organizasyonel filtre açısından düzensiz olabilir. (Ve muhtemelen öyledir). Bu nedenle, bir yazar sondan başlayabilir, başta bitirebilir.  Veya her ikisini de orta parçaların arasına bir yere yerleştirebilir. Elbette parçalı yazım kurgu ve şiirde de kullanılabilir (ve kullanılır) Ancak özellikle deneme yazımında, normal doğrusal bir zaman çizelgesinin hikâyeye pek bir şey katmadığı durumlarda, parçalı yazım deneme yazarlarına gerilimi yaratıcı yollarla artırmak için daha fazla fırsat sunabilir.

Edebiyatta “Keşiş Yengeci” ifadesi çoğunlukla iki farklı bağlamda kullanılır:

1-Metin türü olarak: keşiş yengeci denemesi (Hermit Crab Essay)

2- Metafor olarak: korunma, kimlik ve büyüme metaforu.

Lirik denemenin ve yaratıcı kurgusal olmayan edebiyatın deneysel bir alt türüdür. Bu türün adı, keşiş yengeçlerinin yumuşak karınlarını korumak için terk edilmiş bir kabuğu ödünç almasından ileri gelir. Bir yengecin başka bir yengecin kabuğunu ödünç alması gibi, başka bir yazı biçimini yapı olarak ödünç alırlar. Bu edebi olmayan yapılar, hassas içeriği koruyabilir (kabuğun yengeci koruduğu gibi), ancak aynı zamanda entelektüel veya duygusal olarak zor, olağanüstü veya başka türlü karmaşık olabilecek içerik için sağlam birer kap görevi de görebilirler.

Not: Ülkemizde lirik deneme üzerine yazılmış örnek esere ulaşamadım. Sadece, Kardeşler Dergisi Aralık 2024 216. Sayıda İlya Jakanov’un “Sırlı Yürek Telleri” başlıklı bir lirik denemesi mevcuttur.

Kaynak:

Brevity: A Journal of Concise Literary Nonfiction, Randon Billings Noble tarafından 21 Mayıs 2022 Lirik Denemenin Dört Biçimi