Hüseyin Su’nun Müstear Adresler’inde İkamet Eden Düşünceler

Hüseyin Su’nun “Hayatı boyunca doğru adreste yaşayan Âkif Emre’ye…” ithaf ettiği Müstear Adresler adlı eseri (Şule, İstanbul 2020), bu ithaf vesilesiyle daha baştan hem adresin doğruluğunda hem de bu doğruluğa tabi bir idrak ve yaşama meselesinde temellenir.

Müstear Adresler’ini “Müstear, İz Bırakan ve Ufuk Adresler” olarak üç ana bölüme ayıran ve her bir adresi onun bağlamına denk düşen bilinç, yaşama örnekleri ve eser incelemeleriyle tahkim eden Su, önce yaşamayı, “Yazı, Yazar, Şehir ve Mekân” başlıklı ilk denemesiyle, fizikî bir adreste ikmaet etmekten çıkarıp varoluşsal, tarihî ve estetik bir mesele hâline getirir:

İnsanın yalnızca bir mekânda bulunmadığını; mekânla birlikte anlam kazandığını, hafıza edindiğini, aidiyet kurduğunu ve kendisini dünyaya yerleştirdiğini ileri süren metin, şehirden medeniyete, geçmişten geleceğe, gerçek hayattan kurmacaya uzanan geniş bir düşünce alanı açar. Bu bakımdan ilk deneme, yalnızca şehir ve edebiyat ilişkisini tartışmaz. İnsanın dünyadaki yerini, geçicilik duygusunu ve sanatın yok oluş karşısındaki direncini de sorgular.

Su’nun düşüncesinde mekân, edilgin bir çevre veya olayların üzerinde gerçekleştiği nötr bir sahne değildir. O, mekân meselesinin temeline yerleşme ihtiyacını koyar. Ona göre insan, küçük hanesinden sokağına, mahallesine, şehrine ve nihayet dünyaya doğru genişleyen halkalar içinde yerleşir. Ayakların yere basması deyiminin de sezdirildiği üzere yerleşmek, yalnızca bir yerde bulunmak değil; dünyayla anlamlı, sahih ve sorumlu bir ilişki kurmaktır. Bu ihtiyaç, tarih içinde evlerin, sokakların ve şehirlerin biçimini değiştirse bile özünü koruyan fıtrî bir eğilimdir. İlk insanla son insanın mekânları aynı değildir; fakat ikisini barınak, düzen ve aidiyet kurmaya yönelten temel dürtü aynıdır.

Yazarın mekân bilinci dediği şey, bu fıtrî ihtiyacın farkına varılmasıdır. Ancak bu bilinç insana yalnızca yapma ve imar etme kudreti vermez; bozma ve harap etme ihtimalini, dolayısıyla sorumluluğu da yükler.

Su’nun yaklaşımında teolojik bir ufuk da vardır. Yaratılmış her varlık bir mekânda görünürken mekândan münezzeh olan yalnızca Allah’tır. Cennet ve cehennemin dahi mekânsal imgelerle anlatılması, insan idrakinin varlığı yer ve mekân üzerinden kavradığını gösterir. Kâbe’nin hem somut hem manevi bir mekân oluşu da maddenin ve mananın birbirini dışlamadığının güçlü örneğidir. Böyle bakıldığında mimari, insanın varoluş tasavvurundan bağımsız değildir: Kurulan her ev ve şehir, insanın dünya, hayat ve sonsuzluk hakkındaki düşüncesinden izler taşır.

Kitabın adındaki müstear kelimesi, denemenin merkezinde çok katmanlı bir anlam kazanır. Müstear, ödünç alınmış, geçici, asıl olmayan bir adı ve yeri düşündürür. Su, insanın dünyada kurduğu mekânların kuş yuvasından hallice ve bir gün mutlaka bozulacak yapılar olduğunu hatırlatırken yeryüzündeki ikametin geçiciliğine işaret eder. İnsan yerleşmeye kuvvetle ihtiyaç duyar; buna karşılık hiçbir dünya mekânında mutlak ve sonsuz biçimde yerleşemez. Onun evleri, şehirleri ve adresleri, kalıcılık arzusuyla fanilik hakikati arasındaki gerilimde kurulur.

Bu gerilim, hafıza mekânlarının ve sanat eserlerinin doğuşunu da açıklar: Bir romanın sokağı, bir öykünün kahvesi veya bir şiirin şehri, gerçek hayattaki karşılığının basit bir sureti değildir. Muhayyilenin estetik düzeninden geçerek başkalaşmış bir müstear mekândır. Mai ve Siyah’tan Huzur’a, Bereketli Topraklar Üzerinde’den Tutunamayanlar’a kadar anılan eserlerin mekânları, coğrafi birer koordinattan çok, kendi sanat gerçeklikleri içinde var olan dünyalardır. Dünya nasıl “bugün var, yarın yok” oluşuyla geçici bir ikametgâhsa edebî mekân da fizikî kaynağından ayrılıp başka bir varlık biçimine kavuşan müstear bir adrestir. Ne var ki bu ikincil veya uydurma olduğu anlamına gelmez; tersine sanat sayesinde maddi mekândan daha kalıcı hâle gelebilir.

Su, bir yerde yaşamakla oraya ait olmak arasına kesin bir ayrım yapar. Böylece o, İstanbul, Bağdat, Kahire, Şam, Şiraz, İsfahan, Taşkent, Buhara, Saraybosna, Üsküp, Endülüs, Kudüs, Mekke ve Medine’ye yönelik aidiyet beyanıyla, coğrafi değil medeniyete değgin bir harita çizer. Böylece bu şehirler birbirinden uzak adresler olmaktan çıkar; ortak inanç, tarih, estetik ve hafıza içinde birbirine bağlanır. Su’nun benim şehrim duygusu, doğum belgesi veya mülkiyet üzerinden değil, medeniyet bilinci üzerinden kurulur. Böylece yerlilik de dar bir coğrafi mensubiyet olmaktan çıkar: Bir şehrin ruhunu tanımak ve onun taşıdığı değerlerle irtibat kurmak, orada fiilen yaşamaktan daha güçlü bir yerlilik duygusu doğurabilir.

Bu yaklaşım, adres kavramını da derinleştirir. İnsanın görünen adresi yaşadığı evdir; asıl adresi ise hafızasının, inancının ve muhayyilesinin bağlandığı yerlerin toplamıdır. Müstear Adresler başlığı bu açıdan, insanın tek bir mekâna sığmayan kimliğine de açılır. Beden bir şehirde yaşarken düşünce başka şehirlerde ikamet edebilir. Edebiyat ise bu dağınık fakat anlamlı aidiyetleri aynı dil çatısı altında buluşturur.

Su’nun şehir eleştirisinin merkezinde değişim kavramına duyduğu ihtiyat vardır. Ona göre değişim, modern söylemde çoğu zaman peşinen olumlanan masum bir kavram değildir. Şehrin kuruluş nedenleri, yerleşme estetiği, tarihi, coğrafyası, insanı ve tabiatıyla kurduğu bağ hesaba katılmadan gerçekleştirilen dönüşüm, yenilemekten çok kimliksizleştirir. Şehrin karakteri ve medeniyet kodlarıyla oynandığında şehir kendisi olmaktan çıkar ve hem insana hem tabiata yabancılaşır. Bunun sonucu yalnız geçmiş kaybı değildir. Hafızasını yitiren şehir, geleceğini kuracağı dayanağı da kaybeder.

Bu ayrım, Su’nun düşüncesini edilgin bir geçmiş özleminden yaratıcı bir medeniyet tasavvuruna taşır. Geçmiş, onun nazarında omuzlarda taşınan bir yük değil; geleceğe bakarken yaslanılacak bir dayanak ve imkândır.

Bu noktada Su, sanatçıya da şehir mimarına ve yöneticiye de görev yükler. Karakteri olmayan bir şehirde yaşayan sanatçı, eseri ve hayatıyla o şehrin karakter kazanmasına katkı sunmalıdır. Fakat bu, tek bir kişinin kısa zamanda başarabileceği bir iş değildir. Edebiyattan müziğe, sanattan mimariye uzanan ve birkaç kuşağın ortak medeniyet bilinciyle sürdüreceği bir çabayı gerektirir. Şehir yöneticileri ile sanatçılar arasındaki bağ kurulmadığında fizikî çevre hafızasızlaşır; ruhsuz mekânlar yalnız insanı değil, edebiyatı da teslim alır.

Denemenin güçlü damarlarından biri, kurmaca ile gerçeklik arasındaki ilişkinin yeniden yorumlanmasıdır: Gerçeklik, edebiyatın belge niteliğinden değil, başkalaştırma gücünden doğar. Sanatçı gerçek bir sokaktan, evden veya kişiden hareket etse bile onu eserin dünyasına taşıdığı anda yeni bir varlık kurar. Bu yüzden yazılan şehirde, kaynak alınan şehri birebir aramak yanıltıcıdır. Sanat eserinin başarısı, dış dünyayı eksiksiz kopyalamasında değil; hayatla sahih bir bağ kurarken kişileri ve mekânları yapaylığa düşmeden dönüştürebilmesindedir. Dil ve teknik ustalık da zirvesine bu sahih irtibat noktasında ulaşır.

Su’nun kendi öykülerine ilişkin açıklaması da bu poetik tutumu somutlaştırır. Onun metinlerinde özel mekân adlarının az, Uzun Çarşı ve Cami-i Kebir gibi birçok şehirde bulunabilecek adların fazla oluşu, mekânı tek bir coğrafyaya kapatmama arzusuyla ilişkilidir. Yazıya ilham veren somut imge, kurmaca mekânın içinde giderek erir. Geriye belirli bir şehrin haritası değil, insani bir öz ve ruh kalır. Böylece mekân anonimleşirken yoksullaşmaz; farklı okurların kendi şehirleriyle ilişki kurabileceği çoğul bir anlam alanına dönüşür.

Bu nedenle edebiyat eserine tarih veya sosyoloji belgesi gibi yaklaşmak, Su’nun kurduğu hakikatin bütünlüğünü kavramaya manidir. Tarih ve sosyoloji şehir hakkında değerli bilgiler sunabilir; fakat edebiyatın zamanı, kişiyi ve mekânı kavrayışı başka amaçlara ve imkânlara dayanır. Balzac’ın Paris’i yalnızca belirli bir devrin toplumsal kayıtlarını tuttuğu için yaşamaz. Rastignac’ın, Vautrin’in ve Goriot Baba’nın varlıklarıyla yoğrulmuş bağımsız bir sanat dünyasına dönüştüğü için yaşamaya devam eder. Edebiyatın kalıcılığı bir teorinin doğrulanmasına değil, insanlık durumunu kuşatan estetik ve insani özüne bağlıdır.

Şehirler değişir, yapılar yıkılır, sokakların kokusu ve sesi kaybolur. Fakat edebiyat, maddi gerçekliği silinen mekânları başka bir varlık düzleminde koruyabilir. Şöyle ki, yaşanan, yazılan ve okunan şehir birbirinden farklıdır. Okur, yazarın eserinde karşılaştığı mekânı kendi muhayyilesinde yeniden kurar; fizikî ziyaret sırasında ise bu içsel şehrin birebir karşılığını arar. Narmanlı Han’ın ve Park Otel’in maddi varlıklarını aşarak imgeye dönüşmesi, edebiyatın mekânı coğrafi sınırlarından nasıl kurtardığını gösterir.

Su’nun şehir notu bu bakımdan bütün denemenin sonucu gibidir: Okur, yazarın öykülerindeki şehri gerçek sokaklarda aradığında çok az iz bulacak; bulabilirse bir ruhun veya insani özün izine rastlayacaktır. Asıl kapıyı da bu iz açar. Yazarın masasını, kalemini, defterini veya yarım kalmış çayını görmek, eserindeki insani özü kavramanın yerini tutmaz. Edebiyat şehirleri en sahih biçimde gezilerek değil, okunarak yaşanır. Çünkü okuma ile kurulan mekân, fizikî mekândan daha uzun ömürlüdür ve yokluğa daha güçlü direnebilir.

“Yazı, Yazar, Şehir ve Mekân”, mekânı varoluştan medeniyete, mimariden edebiyata kadar uzanan bütünlüklü bir düşüncenin merkezine yerleştirir. Denemenin teklif ettiği bakış, geçmişi dondurmak değil, onun kurucu ruhunu bugünün hayatında yeniden üretmektir. Aynı şekilde edebiyatın görevi de şehrin fotoğrafını çekmek değil, görünür yüzünün ardındaki insani özü dile taşımaktır. Gerçek şehir yıkılabilir; edebî şehir ise okurun hafızasında yeniden kurularak yaşamayı sürdürebilir. Bu nedenle Su’nun düşüncesinde yazı, yalnız bir anlatma biçimi değil, bir ikamet biçimidir. Yazar, fizikî adreslerden aldığı izleri dilde başkalaştırır; okur o dilin içine girerek hiç yaşamadığı şehirlerin yerlisi olur.

Müstear Adresler’de ikamet eden düşünceler nihayetinde bizi şu sonuca ulaştırır:

İnsanın asıl adresi, yalnız bulunduğu yer değil, anlam verdiği ve kendisine anlam veren mekândır. Şehri şehir yapan yapıların çokluğu değil, taşıdığı ruhtur; edebiyatı kalıcı kılan da o ruhu başka zamanlara ve insanlara ulaştırabilmesidir. Bu yüzden bir şehri anlamak, yalnız sokaklarında dolaşmakla değil, hafızasını, estetiğini ve edebiyatını okumakla mümkündür. Adresler müstear olabilir; fakat onların içinde kurulan insani öz, sahih ve kalıcıdır.