
Birçok şair için şiir, belli bir yaşta kurulan ve kurulduğu şekliyle devam ettirilen, böylece ustalaşılan bir uğraş. Sizin için böyle değil. Siz kendi şiirini tekrar tekrar yıkan bir şairsiniz. Niçin böyle? Şiirinizi yıkarken ve sanki yıkmak için yeniden inşa ederken neyi gözetiyorsunuz?
Şiirin kesinleşmiş bir formülü yok, bütün tarifler bana hatalı gelir. Kendimi hâlâ şiirin çırağı olarak görüyorum. Şiirle varlığımı yeniden edinmeye, kendimi her şiirde yeniden kurmaya çalışıyorum. Bir kalıba yerleştiğim an bu kurulma durur.
Yıkarken gözettiğim şey bilinçlerin çoğalması. Şiiri kurarken de gerçek bir şantiye alanı gibi zihnim. Çoksesli şiirin poetikasını yazarken nesnelerin benimle konuştuğunu düşünüyordum. Etmeyenler’de bunu sonuna kadar götürmek istedim. Bu kitapta ayakkabı konuşur, kenar notlarım ana metinle tartışır, bir yapay zekânın iç sesi şiirin ortasına girer gibidir ama o da benim. Gülüş rastgele harflerle yazılır, bazı şiirler hiç sözcük kullanmadan asemik yazı ya da gliç olarak durur. Biçimi her seferinde zorlamamın nedeni, başkalık içinde bir sesin ancak kendi biçimiyle, kendi işteliğiyle duyulabilir, algılanabilir olması.
Şiir yazmaya bir eksiklik hissiyle başlamıştım; o his azalmadı, arttı. Önceden toplanan son güçle bir ses çıkarmak ve karşılık ummak vardı: İnsan olduğunu sana hissettiren öteki’nin varlığı umudu. Bugün öteki ile aramızda bir hiçlik olduğunu biliyorum. Sartre’ın bakış için söylediği gibi, ben onun beni görmesini isterken o da kendini göstermek için gözümün içine bakıyor. İki bakışın ortasında karşılıklı bir olumsuzlama var. Bunu artık eskiden yaptığım gibi bir yara olarak değil, bir veri olarak kabul ediyorum. Şiirimi kurarken çok daha özgürüm. Önemli olan tek şey, kendi iç değer duyguma uyan bir şiir yaratmış olmak.
“Annem Bir Kraliçe” her ne kadar 2024’te yayımlanmış olsa da tam bir kitap değildi sanki. Bir önceki kitap da 2018’de basılan “Yüz Sene Daha” oldu. “Etmeyenler” ile bu kitap arasında önceki şiir kitaplarınızın arasında olmayan bir zaman açıklığı var. Bu kronolojik malumat yığınına siz nasıl bakıyorsunuz?
Annem Bir Kraliçe, Batı’daki adıyla, kitaptan çok bir chapbook. Chapbook 20 ile 40 sayfa arasında olur, genellikle küçük yayınevlerinden çıkar, sınırlı sayıda basılır, el emeği olabilir ve kendine ait bir edebî kimliği vardır. Annem Bir Kraliçe’nin ilk baskısının tamamı numaralı. Yani Yüz Sene Daha’dan sonraki asıl şiir kitabım Etmeyenler.
Aradaki zamanın bir kısmı Etmeyenler’in kendi hikâyesi. Yayımlanması uzun sürdü; dosya beklerken yeni şiirler eklendi. Bir kısmı da sıranın değişmesi, Eleştirinin Yeni Yasaları bu kitabın önüne geçti. Bir eleştiri teorisi ve yıllar sonra bir şiir kitabı. İkisi de ciddi birer iddia taşıyor, ikisine de özene bezene çalıştım. Bence Etmeyenler çok güzel bir zamanda çıktı.
Bu kronolojiye bakınca beni asıl düşündüren, kitaplar arasındaki yıllardan ziyade kitaplarımın açık zihinlerce iyi bir okunmaya tabi tutulamıyor olması. Yüz Sene Daha çok değerli bulduğum bir kitap, fakat hiç eleştiriye maruz kalmadı. Şiirlerimi kendim tartıyorum. Şimdi Aşk Ebediyyen Değişir de kuru övgüyle geçiştirildi; asıl yaptığı iş ifade edilemedi. Aşk gibi, sevilmek gibi şiirlerimizin de yaşarken anlaşılma ihtimali az gibi görünüyor. Şiirler varlığımızdan büsbütün ayrı bir yola çıkmadıkça (belki de ölmediğimiz sürece) insanlar onlara nasıl yaklaşacağını bilemiyor. Aslında masum okuru kastetmiyorum. Okur zamanla bulur, anlar, sever. Ben bizzat şiirle ilgili kimselerin kasıtlı ortam yönlendirmelerini kastediyorum. Sessizliğin bir korkudan doğduğunu tahmin ediyorum. Bu, edebiyat ortamımızın yetersizliği ile ilgili, doğrusu Ataç’ı, Cöntürk’ü gözümüz arıyor. Çıkarsız ve cesur eleştirmenlerin yetişmesi gerek. Etmeyenler’deki “Yokluğum Yaratıldı” biraz da bunun şiiridir. Tarih yazımı şeffaf ilerlemez; arkasında güç barındıran gruplar “casting” dayatır ve bunu şiir ölçütüyle yapmaz.
2070’teki okur/eleştirmen için bir not olsun bu da.
“Etmeyenler” bir biçem karnavalı gibi. Ne dersiniz?
Çok güzel bir tanımlama bence. Karnaval benim için rastgele bir benzetme değil. Çoksesli şiirin kök kavramlarından biri Bahtin’den aldığım heteroglossia idi. Karnaval da hiyerarşinin askıya alındığı, yüksekle alçağın, kutsalla gülüncün aynı meydanda buluştuğu andır. “Gülme Biçimleri 4.0”daki ithaflarda bunu açıkça söylüyorum: Menippos’a, Rabelais’ye, Kaygusuz Abdal’a, Nasreddin’e “karnaval ruhuyla armağanımdır.”
Biçemin kitabın dört bölümünde dört ayrı seyri var. “Ayakkabılarımın Dikine Gidiyorum”da nesne-şiir denemeleri vardır. “Yokluğum Yaratıldı”da beden ve susturulma; metaforik olarak kesilen eller, bozulan imza, gliçlenmiş yüzler yaralanmanın biçemidir. İlk bölümdeki nesne-şiirlerden biri, “Yeryüzünü, Şunları ve Bunları Kabul Gücü Sebebiyle Takdir Etmeme Dair”, aynı zamanda bu yokluk yaratımına karşı bir tepkidir. “Absürt Şiirler”de skandalla tuhaflığı politik şekilde ifade ettim. “Mayday”de sözcük çekilir; Braille asemikleri ve görsel işler konuşur, şiirin ortasına robotun düşünce sesi girer. Her şiirde de ayrıntılarda bu söylem farkına çalıştım.
Dünyamızda ifade edilmemiş o kadar çok gerçeklik kesiti var ki sonsuz sayıda şiir, çok sayıda biçimle yazılabilir. Bu baş döndürücü zenginliği olduğu gibi alıp doğalcı bir biçemle yazdığınızda, yalnızca alıntılardan bir yama işi yaptığınızda ya da sosyal medyada tanık olduğunuz absürt bir durumu anlattığınızda o sosyoloji biçeme yansıyor ve poetik olanla çatışıyor. Bu çatışma müthiş keyifli.
Karnavalın da iki yüzü var elbette. “Gülme Biçimleri” hem felsefi bir kavram olarak şiirin fonunda duruyor hem de gerçekten bir gülme biçimleri sergisi. “Yokluğum Yaratıldı” ise öbür yüz: Varlıkla yokluğun bir kâğıdın iki yüzü gibi geçişken olduğunu anlatırken bir yandan da yargılıyor. Özne benim, der şiirim “benim ne dediğim belirleyecek”.
Önceki kuşaklarda şiirde zamanüstü olma iddiasıyla zamandışı kalma çabası vardı. Sizin şiirde yaşadığımız zamanın ruhuna ve ruhsuzluğuna hem ayna tutmanız hem de canlandırmanız söz konusu. Checklist, dopamin, data, kolajen gibi kavramlar geçiyor yazdıklarınızda. Bu seçimlerde neyi gözetiyorsunuz?
Bu çok önemli bir soru. Bu sorunun yanı sıra şair kendine şunu da sormalı: Şair gerçekten zamanla bağlantısı konusunda bir kaygı duymalı mı? Benim görüşüm, duymaması gerektiği yönünde. Önceki kuşakların zamanüstülük çabasında da çağdaşlarımın zamana uyma çabasında da çoğu zaman eksik bulduğum şey doğallık. Şairin bu tür ayarlamalarla kendine ve metnine efekt vermesini içtenliksiz buluyorum. Bireysel bile olsa bir deneyimin başarılı bir şekilde şiirleşmesi onu zamanın üstüne taşır, isterse konu olarak çok dar bir alanda kalsın.
Andığınız sözcüklerin hiçbiri güncel görüneyim diye şiirime girmedi. “Checklist 2022” bir ihtiyaç listesi; bir fanzinin “İhtiyaç Listesi” konseptine yazdım. Konsept bir çerçeveydi, ama listeye yazdıklarım gerçekten ihtiyaç duyduğum şeylerdi: Gilles Deleuze’ün bende olmayan kitapları, kıtlık ihtimaline karşı tohum, unutmaya karşı B12, gençliği korumak için kolajen ve arkadaş. Zamanın ruhu o listede kendiliğinden belirdi, gündelik korkularımızın ve tutunma çabalarımızın dökümü olarak. Dopamin de öyle girdi; orada “Dopamin benim bedenimdeki eleştirmenim” diyorum. Ben hep canımın yanmasından, daha genel söylersem insanlığın canının yakılmasından yola çıktım.
Sözcük seçimimde benim olanca özgürlüğüm konuşur. Bu ilgi çeksin, şu falancayı yakalasın, güncel bir kavram kullanayım gibi dertlerim olmaz. Bazen bir şiir kapalı kalabilir, hemen algılanmayabilir. Dünyayı ve içindeki her türden göstergeyi benim için ve bana ait gibi görürüm. Bu sonsuz malzemeyi biçimlerken dışarıda bıraktığım temel şeyler var: Kanlı retoriklerin, kutsallık kılığına girip insani olanı hafife alan poetik kibrin ve ayrımcılığın, dilin ataleti yüzünden söylemime sinsice sızmamasına özellikle dikkat ederim.
Şiirde “manzum” olmanın sınırlarını çoktan geride bırakıyorsunuz, “şiirsel olan” dediğimiz o alışkanlıklar bütününü terk etmiş gibisiniz. Bu terke neden ihtiyaç duydunuz?
Tamamen terk etmiyorum. Terk ettiğim şey “şiirsel” denen bütünün bazı alışkanlıkları. “Şimdi bir şiir okuyorsun” diye okura hemen göz kırpan bir metin, benim içime kurt düşürüyor. Bu kadar hızla tavlanan okur metni okumaz, kendi alışkanlığını okur.
Manzumun dışına çıkmaktan kastınız mensur şiirlerim ise mensur şiirin Türk şiirinde de uzun bir geçmişi var. Batı’da da çok parlak isimler var mensur şiir alanında: Aloysius Bertrand, Baudelaire, Lautréamont, Rimbaud gibi. Yıllarca mensur şiiri de etüt ettim. Etmeyenler’de mensur şiirle, listeyle, yama şiirle, dipnotlarla ve kenar notlarıyla, sözlük tanımlarıyla, görsel işlerle çalıştım. “Yaşama Bağlayan Şeyler”de benim sesim geri çekilir; “Yokluğum Yaratıldı”da ise başkalarının kalıplarıyla örülür. Farklı türlerin ve söylemlerin aynı metinde çarpışması poetikamın da bir parçasıdır.
Ama dizeden, sesten, dilden vazgeçmiş değilim. “Karpal Tünel Sonatı”nda da, “Yok”ta da, “Opak”ta da lirik dize bütün ağırlığıyla ortada duruyor. Benim için mesele, her şiirin kendi biçemiyle bir şahsiyetinin olması.
Kitabınızda görsel şiirler de var. Bunlar asemik yazı, gliç, buluntu gibi alt türlere ayrılıyor. Görsel şiir çok yeni bir akım değil. Dijital çağdan çok daha önce de görsel şiir vardı. Ancak en az 100 yıldır birkaç kuşak “görsel şiiri” yeni bir deneyim gibi karşıladı ve yadırgadı. Sizin için görsel şiir ne anlama geliyor? Nasıl bir tecrübe?
Görsellik insan için çok güçlü ve yaygın bir algı biçimi. Teori sözcüğü bile Yunancada bakmaktan gelir. Fakat soyut düşünmeye alışkın insanlar, felsefeciler gibi, görsellikteki yüzeyselliğin bilincindedirler. Yüzeysel burada iki anlamda da geçerli. Yani hem sığlığın ifadesidir hem de bakışın yalnızca yüzeyi tarayabilmesini anlatır.
Bu da demek olur ki görsel şiir, hiçbir zaman ifadeci bir şiirin karşısında bir alternatif oluşturmaz. Bunlar zıt değillerdir; bazen yan yana var olurlar, bazen kaynaşırlar. Benim görsel çalışmalarım da şiirlerimle bu türden bir yan yanalık halindeler. Kimi şiirlerimde intermedyal, kimilerinde multimedyal bir ilişkinin olduğu söylenebilir. Örneğin “Gülme Biçimleri 4.0” şiirimde ses, görsel ve yazının bir aradalığı söz konusudur.
Türk şiirinde görsel şiir çok yeni değil. İlhan Berk bu yolun ufkunu çoktan çizmişti. Başka örnekler de var. Gözü hesaba katan deneysel divan şiirleri var. Yine de her kuşak nedense şiirde görselleşmeyi yadırgıyor. Görsel şiir benim deneysel yöne olan ilgimin bir sonucudur; ama şiirin atar damarını ifadeci şiirde bulurum. Düşüncenin ürettiği zekice bir buluşu bir görselle çarpıcı bir yapıta dönüştürmesi çok etkileyicidir fakat bu yapıt daima şiirin alanına uzman gözüyle tercüme edilir; yani bağlamsaldır.
Bana dönersek asemik işlerimde bile dil geri çekilmez. Braille asemiklerinin başlıkları dile gönderme yapar: “Hayır Demek Hayır Demektir”, “Kazanan Her Şeyi Alır”. Görüntü, Braille’in biçimini taşır ama okunmaz; dil ise başlıktan yine kendi meşrebince konuşur. Şiir diye dünya halklarının kabul edegeldiği tür, ne kadar parçaya ayrılsa da dilin bildirişim işlevinden sökülüp ayrılamaz. Bu nedenle duyuların ikisinden birinin fanatiği olmayı sığ bulurum. Dil, derinleşmenin de düşünceyi üretmenin de birincil ve vazgeçilmez zeminidir. Görselliğin fanatizmi, dil düşmanlığı, dize ve ifade düşmanlığı insana bir gerileme teklifidir.
Etmeyenler kitabınızda yer alan “Ben Datadır” şiirinize yaslanarak sormak isterim: Yapay zekaya şiir yazdırmak için iyi “prompt” üreten özneye şair diyebilecek miyiz? O şiir “prompt” üretene ait olabilecek mi?
Burada iki ayrı soru var: aidiyet ve imza. Aidiyeti, yani mülkiyeti abartıyoruz bence. Ölümünden 70 yıl geçince sanatçının mirasçıları eserlerinden yararlanamıyor; daha çok zaman geçince ortada yalnızca bir isim kalıyor. Sanatçının cismi ortadan kalktıktan sonra bir eserin bir isimle bağlantısı bir söylenti hükmündedir. Önemli olan, yaşamaya devam eden eser ve onun ayakta kalma gücüdür.
İmza ise başka bir şey: mülkiyetin çok ötesinde bir sorumluluk. İsim ölümden sonra bir söylentiye dönüşüyorsa imzanın anlamı yaşarken taşınmasındadır. İmza, fiil ile faili birbirine bağlar; “bunu ben yaptım, sonucunu üstleniyorum” der. “Ben Datadır”da bir yapay zekânın iç sesi şiirin ortasına giriyor: “Bu cevabı verirken kullanıcının endişelerini hafifletecek ama gerçekleri de saklamayan bir dil kullanmalıyım.” O ses şiirin seslerinden biri, ama şiirin sahibi değil. Şiiri kuran, o sesi oraya koyan ve sonucunu üstlenen benim.
Bugün prompt üretmek de bir yaratıcılık. Esasen her şeyi belirleyen ihtiyaç: Avucuyla su içmek yerine bardağı yaratır insan. Yapay zekâya kadar yaratıcılığı üretimle ölçüyorduk. Artık “eleştirel bütünleştirme” ile ölçeceğiz: makinenin çıktısını uzman bir gözle tartmak, ayıklamak ve onu insani, toplumsal bir bağlamda anlamlı bir yere yerleştirmek. Emek üretimden yargıya kayıyor. Prompt ile üreten kişiye de prompt ile üreten şair diyebiliriz, yeter ki bu bütünleştirmeyi yapsın ve altına imzasını koysun.
Tersinden bakalım: Şair için yazmak bir ihtiyaçsa, sonuçtan değil süreçten tatmin oluyorsa zaten prompt ile değil kendi zihinsel yakıtıyla çalışır. Yazmakla ilgilenmeyip yalnızca “biri” olmak isteyen ise güzel promptların peşine düşebilir. Ne birinin isteğini sahicilikten uzak diye yargılayabiliriz ne de ötekinin şiirle kendini ferahlatmasındaki şifayı tartışabiliriz; ikisi de var. Ama ikincisinin daha ciddi bir sorunu var: Kendini kime okutacak?
Asıl sorumuz ve sorunumuz bu: Ölü internet teorisinin şiir dünyasındaki karşılığı, yani insan-okurun yok olması. Advait Sarkar’ın dediği gibi yaratıcılığın nihai hakemi topluluktur. Okuru olmayan bir şiirin hakemi de olmaz.
Bir önceki kitabınızın adı “Eleştirinin Yeni Yasaları”. Niçin “yeni”? Yeni yasalara niçin ihtiyaç duyuldu? Bir şair olarak şiir hakkında yazmak, şiir eleştirisi yapmak sizin için nasıl bir tecrübe?
Yeni yasalara gereksinim duydum çünkü otuz yıldır gözlemlediğim şiir dünyamızda şiir çok değişti ama eleştiride pek ilerleme kaydedilmedi. Teorik düşünce ithal ediliyor, ama şiirimize uyarlama sorunları var. Eleştiri şairin söylemine teslim oluyor ve şair eleştiriyi yönlendiriyor. Poetik uzay genişlediği için şiir eski yasalarla eleştirilemez.
Eleştiri yazmak, bir metnin dünyada var olmasına dair kafa yorup o dünyaya adım atmak harika bir duygu. Yazarın metni aracılığıyla zihninde dolaşmak gibi.
Şiir yazıyorsam başka şiirlere kayıtsız kalamam. O dünyayı benimle birlikte inşa eden ötekilerin bunu nasıl yaptığı beni hep cezbeder. Poetik uzay benim yaptıklarım kadar onların yaptıklarından da etkileniyor. Benden apayrı şekilde şiir kuran insanların öngörülemezliği, bunu anlamam için bir bilmece gibi beni kendine çeker. Bir şairin şiir serüvenini incelerken, geçtiği yol ve düşünceleri, dergi sayfalarında, kitaplarında eşzamanlı gördüğümde, o şairin bütün dünyasına, yaşamına tanık olur gibi heyecanlanırım. Düşünün, ömrü boyunca en değer verdiği anlarda o metinleri yazmış, gezmekten, keyifle zaman öldürmekten vazgeçip o kelimelerle boğuşmuş. İçindeki en değerli hazinesini, acısını, kederini, düşünsel magmasını o beyaz kâğıda işlemiş. Ve ben bunu göz ucuyla okuyup geçemem. Eline sağlık deyip geçemem. O dünyanın değerine inanırım ve onu en ince ayrıntısına kadar tanıyıp değerini kendi yöntemimle teslim etmek isterim. Bunu ben yapmazsam kimse de yapmayacakmış gibi gelir. Poetik uzayın ışıkları açık kalsın isterim. Bu kitaptaki analiz yöntemlerim çeşitlidir. Şairin şiir serüvenindeki evrelere bağlı olarak değişir. Ben şiirin örnek okuru olmaya çalışıyorum aslında.
Topolojik Eleştiri’den bahseder misiniz? Bu yöntemle bir de Buzdokuz’da dosya hazırlandı. Şiir eleştirileri yapıldı. Yöntem nasıl ilerliyor?
Topolojik eleştiri, matematikteki topolojiden ödünç aldığım bir bakış. Önce bir poetik uzay tanımlıyorum. Her şair bu uzayda dilin içinde bir yoğunlaşma, bir kesittir, ancak yalıtılmış değildir, başka şairlerle, kavramlarla, dönemlerle bağlantılı bir bölgedir.
Bir şairi incelerken üç soru soruyorum. İlki konum: Şair bu uzayda nerede duruyor, kimlerle komşu, kimlerin devamı? İkincisi kompaktlık, yani içsel bütünlük: Evreleri boyunca kopmadan mı dönüştü, yoksa bir yerde yırtıldı mı; atlamalar, boşluklar, bükülmeler var mı? Üçüncüsü etki: Hangi etkilerle dönüştü, kimleri dönüştürdü? Bunlara ek olarak dönemin atmosferinin şiire etkisini ve şairin yönelimini de sorguluyorum. Bu iki analiz üzerinde hâlâ çalışıyorum, henüz yayımlamadım.
Bu soruların yanıtlarını öncelikle şiirlerin metninden çıkarıyorum. Şiirin metni birinci derece kanıttır. Şairin kendisi hakkında söyledikleri, yaşam öyküsü ve diğer belgeler yardımcı kaynaklarımdır; tek başlarına hüküm kurmazlar.
Yöntemin ilk atölye dosyasını Buzdokuz’un 29. sayısında yayımladık. Dosyada Gökçe Özder, Ertuğrul Rast, Aytuğ Kargı, Yusuf Koşal, Baha Tuncer, İbrahim Demir ve Furkan Katuç, her biri bir analiz seçip onu farklı bir şaire uyguladı. Bu, topolojik eleştirinin kişisel ve bana mahsus bir okuma olmadığını, başkalarınca da kullanılabilecek bir yöntem olduğunu gösterdi. Ali Berkay’ın yapay zekâ eleştiri robotu kurma konulu deneysel çalışması ise yönteme başkalarının da teorik katkıda bulunabileceğini ortaya koydu. Dosyada yöntemle kurulan görsel ve multimedya işler de yer aldı.
Şimdi hem analizlerin devamını hem de şiir eleştirilerini sürdürüyorum. Yöntemi bir Türk edebiyatı yüksek lisans sınıfında da sundum; onu daha ayrıntılı, öğretilebilir dersler haline getirmek istiyorum. Yeni kolektif dosyalar da planlıyoruz.
1972 İstanbul doğumlu. İlk şiiri 1991 ekim ayında Türk Edebiyatı dergisi okur mektupları sayfasında yayınlandı. Pek çok dergide dergi ve gazetede yazı, şiir ve röportajlarıyla yer aldı. Sebepsiz Serçe, Taş Suya Değince, Heves ve Tövbe Gölgeliği isminde dört şiir kitabına, Kırk Gri Hırka ve Dünyanın Çekmeceleri isminde iki hikaye kitabına imza attı. Ayrıca Pierre Karton namı-ı müstearıyla Horkhaymır’dan Alzhaymır’a Türk Aydını isimli bir de mizah kitabı mevcut.